Gemeenten worstelen met opvang statushouders, Provincie houdt toezicht
In meerdere gemeenten in Zuid-Holland is er een grote achterstand bij het opvangen van statushouders. De provincie heeft een wettelijke taak daar toezicht op te houden. Vier gemeenten hebben tot 1 april 2027 om de achterstanden in te lopen, anders neemt de provincie hun huisvestingstaak voor statushouders over.
De opvang van statushouders (vluchtelingen met een verblijfsvergunning) is een wettelijke taak die het Rijk aan gemeenten oplegt. Provincies zijn verplicht te controleren of de gemeenten genoeg statushouders opvangen. Voor vier gemeenten is nu aangekondigd dat de achterstand zo groot is dat de Provincie Zuid-Holland zich verplicht ziet de taak per volgend jaar over te nemen als ook dan de doelen niet gehaald zijn.
In Krimpenerwaard, Leidschendam-Voorburg, Voorne aan Zee en Zwijndrecht is al drie jaar niet voldaan aan de wettelijke taak tot opvang. Zuid-Holland heeft hierover meerdere indringende gesprekken gevoerd, de verbeterplannen doorgelicht en de gemeenten gevraagd om concrete plannen om de taakstelling op korte termijn zelf te halen. Bij deze gemeenten is nog steeds geen realistisch plan om de achterstanden in te lopen. De provincie heeft daarom aangekondigd in te grijpen per 1 april 2027 als de achterstanden dan nog niet zijn ingelopen. Dat betekent dat ze in Trede 5 Interbestuurlijk Toezicht worden geplaatst. Zuid-Holland blijft ondertussen in gesprek met deze gemeenten en ondersteunt daar waar kan.
Ingrijpen
De provincie grijpt liever niet in. Gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor het invullen van de huisvesting voor statushouders. Als dat niet lukt is het aan de provincie om toezicht te houden. Deze statushouders hebben wettelijk recht op een woning en houden anders onnodig plekken in AZC’s bezet, waardoor weer meer AZC’s nodig zijn. Om deze keten van tekorten te doorbreken heeft de provincie de wettelijke taak toezicht te houden op gemeenten en desnoods zelfs in te grijpen.
Aangezien de verkiezingen net gehouden zijn en de komende periode nieuwe gemeentebesturen aantreden heeft Zuid-Holland besloten tot een heldere deadline. Het daadwerkelijk overnemen van de taken zal pas volgend jaar zijn en alleen als de achterstanden dan nog altijd niet zijn ingelopen. Op die manier heeft een nieuw gemeentebestuur de kans om alsnog tot oplossingen te komen.
Verbeterplannen
Vier andere gemeenten, Albrandswaard, Hoeksche Waard, Molenlanden en Pijnacker-Nootdorp, hebben blijven op trede 4. Deze vier gemeenten hebben onlangs verbeterplannen aangeleverd en in bestuurlijke gesprekken duidelijk gemaakt dat zij de taakstelling dit jaar wel zullen inlopen. Daar heeft ook de provincie vertrouwen in. Wel blijft er scherp toezicht op deze gemeenten.
Extra informatie over de toezichthoudende taak van de provincie:
1. Wat is de wettelijke taakstelling voor gemeenten als het gaat om de huisvesting van vergunninghouders?
Gemeenten zijn op grond van artikel 28 van de Huisvestingswet verantwoordelijk voor de huisvesting van vergunninghouders, mensen die het recht hebben in Nederland te blijven. Het Rijk stelt ieder halfjaar vast hoeveel vergunninghouders elke gemeente moet huisvesten. De provincie ziet hierop toe.
2. Wat betekenen de verschillende treden van de interventieladder?
De interventieladder beschrijft de stappen die de provincie kan zetten wanneer een gemeente haar wettelijke taak niet uitvoert, variërend van signalering en overleg tot bestuurlijke afspraken en uiteindelijk indeplaatsstelling.
De betekenis per trede kunt u hier terugvinden: Beleidsregel van Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland van 16 juni 2020, met kenmerk PZH-2020-733012016 (DOS-2020-0001971) houdende regels omtrent de vaststelling van de Beleidsregel aanvullend beleidskader huisvesting vergunninghouders 2020 | Lokale wet- en regelgeving
3. Waarom zijn sommige gemeenten meerdere gestegen?
Het is niet zo dat er gemeenten zijn die direct meerdere treden zijn gestegen. De gemeenten die één trede zijn gestegen of op dezelfde trede blijven, hebben gedurende meerdere opeenvolgende taakstellingsperiodes hun wettelijke verplichting niet gehaald, inclusief opgebouwde achterstand.
4. Wat wordt er verwacht van de gemeenten op trede 4?
Dat ze de taakstelling gaan halen. Zij moeten een Huisvestingsplan voor Vergunninghouders (HvV) indienen waarin concreet en realistisch wordt uitgewerkt hoe zij alsnog aan de taakstelling en achterstand gaan voldoen.
5. Hoe realistisch is het dat deze gemeenten de achterstand alsnog zelf inlopen?
Realistisch. Hoewel het voor sommige gemeenten een uitdaging is, vooral gezien de omvang van de achterstand, om het de komende periode zelf in te lopen, is dit zeker mogelijk. Eerder hebben gemeenten aangegeven dat de opgave niet te realiseren was, om het vervolgens toch te behalen door anders te kijken naar de huisvestingsopties, zoals woningdelen of tijdelijke huisvesting.
6. Waarom krijgen sommige gemeenten wel uitstel en andere niet?
Geen twee situaties zijn hetzelfde. Gemeenten die verlenging hebben gekregen, hebben tijdens de bestuurlijke gesprekken het vertrouwen gegeven dat zij uiterlijk per 1 juli 2026 aan de taakstelling lijken te kunnen voldoen.
7. Waarom is voor vier gemeenten nu besloten tot indeplaatsstelling?
Het ontbreekt aan meetbare, duidelijke maatregelen hoe de gemeente de achterstand wil inlopen. Aangezien de achterstand over een periode van drie jaar is gegroeid, is het onwaarschijnlijk dat de gemeente zelf tijdig aan de verplichting kan voldoen zonder extra inzet. We hebben wel gezien dat de achterstand door de gemeente deels is ingelopen in de tweede helft van 2025. Hiervoor onze waardering en als de gemeente deze lijn kan voortzetten is het realistisch dat de gemeente de taakstelling alsnog haalt, voordat de provincie het overneemt per 1 april 2027.
8. Hoe ingrijpend is indeplaatsstelling voor een gemeente?
Dit kan ingrijpend zijn. Daarom is dit besluit voorafgegaan door een langdurig en zorgvuldig traject waarin gemeenten halfjaarlijks formeel op tredes zijn gestegen en dus jaren lang meerdere kansen hebben gekregen. Indien nodig zal de provincie zelf maatregelen treffen om de achterstand in de taakstelling weg te werken, op kosten van de gemeente zelf. Maar zover zijn we nog niet. Gemeenten krijgen een begunstigingstermijn waarin zij alsnog zelf aan de taakstelling kunnen voldoen. Als voor 1 januari 2027 de taakstelling en de achterstand is ingelopen, is er geen reden meer voor een indeplaatsstelling.
9. Vanaf wanneer gaat de provincie het overnemen van de gemeente?
Zover is het nog niet. Gemeenten die op trede 5 komen, krijgen een begunstigingstermijn waarin zij alsnog zelf aan de taakstelling kunnen voldoen. Als voor 1 april 2027 de taakstelling en de achterstand is ingelopen, is er geen reden meer voor een indeplaatsstelling. Die datum is gekozen omdat net verkiezingen zijn gehouden en de provincie een nieuw gemeentebestuur de kans wil geven de achterstanden alsnog in te lopen.
10. Waarom denkt de provincie dat zij het beter dan de gemeente kan doen?
Het gaat hierbij niet om de vraag wie het “beter” kan doen. Gemeenten hebben een wettelijke plicht om aan de taakstelling te voldoen. De provincie heeft op grond van de Gemeentewet (artikel 124) de wettelijke plicht om in te grijpen wanneer een gemeente een wettelijke taak niet uitvoert. Indeplaatsstelling is daarmee een juridisch instrument. Bij een indeplaatsstelling neemt de provincie uitsluitend de specifieke taak over waarvoor de gemeente tekortschiet. De provincie is in dat geval niet verantwoordelijk voor andere gemeentelijke taken of belangen, wat betekent dat zij zich volledig kan richten op het uitvoeren van deze ene wettelijke verplichting, binnen de kaders die daarvoor gelden.
11. Wie draait op voor de kosten van een daadwerkelijke indeplaatsstelling?
Bij een indeplaatsstelling neemt de provincie de gemeentelijke taak over op kosten van de gemeente. Dit is afhankelijk van de inzet die nodig is om de huisvesting te organiseren. Hoewel de kosten kunnen oplopen als er meer stappen gezet moeten worden, zal de provincie de opgave kostenbewust oppakken.
12. Hoe vaak en op welke momenten zijn gemeenten aangesproken op de achterstanden?
De gemeenten krijgen elk kwartaal een brief met hierin de stand van zaken, namelijk 1 januari, 1 april, 1 juli en 1 oktober. Zodra een gemeente op trede 2 A komt zijn er gesprekken met de provincie. Als een gemeente op trede 5 komt (besluit indeplaatsstelling) is er al drie jaar achterstand. Er zijn dan in ieder geval 12 brieven gestuurd, ambtelijke gesprekken gevoerd en minimaal 3 bestuurlijke gesprekken geweest.
13. Is voldoende rekening gehouden met lokale omstandigheden?
Er zijn veel contactmomenten met de gemeente geweest om mee te kunnen denken hoe de opgave uitgevoerd kan worden. Hierbij wordt meegedacht over de mogelijkheden binnen de lokale context. Het is een wettelijke opgave waaraan voldaan moet worden, maar in het toezicht wordt ruimte geboden voor bijzondere situaties.
14. Wat gebeurt er tussen nu en 1 april2027 voor de gemeenten met indeplaatsstelling?
Gemeenten krijgen een begunstigingstermijn waarin zij alsnog zelf aan de taakstelling kunnen voldoen. Als voor 1 januari 2027 de taakstelling en de achterstand is ingelopen, is er geen reden meer voor een indeplaatsstelling.
