Nieuwe zichtlijnen: kansen en uitdagingen rondom vrouwvriendelijk ontwerp van de openbare ruimte

De openbare ruimte is vaak ontworpen vanuit een mannelijke blik en wordt door vrouwen niet altijd op dezelfde manier ervaren als door mannen. Vrouwen bewegen zich anders door de openbare ruimte: ze combineren vaker verplaatsingen (trip-chaining), gebruiken andere vervoersmiddelen, reizen op andere tijdstippen en mijden vaker risico’s. Uit cijfers van het CBS blijkt dat vrouwen zich vaker dan mannen verplaatsen met het OV, lopend of met de fiets.

Vrouwen nemen ook meer zorgtaken op zich, zowel voor kinderen en als in de rol van mantelzorger. Daarnaast blijkt uit cijfers van het CBS (2023) dat vrouwen zich vaker dan mannen onveilig voelen, zowel in de eigen buurt (18 tegen 12%) als in het algemeen (44 tegen 26%). Dit heeft gevolgen voor hun manier van verplaatsen en het gebruik van de openbare ruimte. Deze ervaringen kunnen wel verschillen tussen vrouwen onderling, bijvoorbeeld naar leeftijd, achtergrond of fysieke mogelijkheden. Bijna de helft van de jonge vrouwen loopt of rijdt weleens om in hun eigen buurt om plekken te vermijden die ze onveilig vinden. Vrouwen doen dit in alle leeftijdsgroepen vaker dan mannen.

De routes, haltevoorkeuren en keuzes van vrouwen worden vaak niet meegenomen bij ontwerp en planning. Dit kan leiden tot onveiligheid en ongemak. Factoren als veiligheid, verlichting, sociale controle, toegankelijkheid en ontwerp beïnvloeden hoe vrij en welkom vrouwen zich voelen in straten, parken, stations en andere publieke plekken. Vrouwvriendelijk ontwerp is geen voorkeursbehandeling, maar een correctie op de onbewuste mannelijke standaard. Wat we ‘vrouwvriendelijk’ noemen, is eigenlijk ‘gendergelijk’ ontwerp.

Dit trendonderzoek richt zich op de vraag welke fysieke, sociale en beleidsmatige transformaties nodig zijn om de openbare ruimte in Zuid-Holland vrouwvriendelijker te maken. Daarbij wordt gekeken naar zowel de huidige situatie als naar mogelijke toekomstrichtingen. Het onderzoek brengt in kaart hoe vrouwen de openbare ruimte van vandaag ervaren, welke knelpunten zij tegenkomen en welke behoeften en waarden hierbij een rol spelen. Een bijkomend voordeel is dat als je de omgeving veilig en aangenaam maakt voor vrouwen, dit vaak ook geldt voor andere groepen. Bijvoorbeeld ouderen, LHBTIQ+, migranten en religieuze groepen.

Deze inzichten worden uiteindelijk omgezet in praktische ontwerpprincipes en beleidsrichtlijnen voor professionals die werken aan de openbare ruimte. Het onderzoek resulteert in een trendrapport en een toepasbare handreiking. Daarmee biedt het onderzoek handvatten om te werken aan een openbare ruimte waarin vrouwen zich veilig, welkom en vrij voelen; nu en in de toekomst.